عمومی
کد مطلب: 13378
تاریخ انتشار: سه شنبه ۰۶ مهر ۱۳۹۵ ساعت ۰۸ : ۰۸
نسخه قابل چاپ
مغولان که به ایران یورش آوردند، چه بر سر موقوفه‌ها آمد
گزند بر چشمه نیکوکاری

وقف، سنتی دیرینه و پایدار در سرزمین ایران به شمار می‌آید. آسیب‌هایی هرچند در دوره‌های گوناگون همواره متوجه موقوفات بوده و ...

خبرگزاری خیرین به نقل از شهروند:
 وقف، سنتی دیرینه و پایدار در سرزمین ایران به شمار می‌آید. آسیب‌هایی هرچند در دوره‌های گوناگون همواره متوجه موقوفات بوده و تصاحب زمین‌های وقفی و ویرانی عمارت‌های وقف شده، همواره موقوفات را تهدید می‌کرده؛ این‌ها هیچ‌یک اما نتوانسته است سنت وقف را در فرهنگ ایرانی- اسلامی متوقف کند. موقوفات در تاریخ ایران، کارکردهایی گوناگون برعهده داشته‌اند. با مطالعه ساختار اجتماعی و فرهنگی جامعه ایرانی در گذشته درمی‌یابیم به دلیل نبود سازمان‌هایی ویژه که عهده‌دار امور اداره راه‌ها و شهرها باشند، مردم نیکوکار و توانمند بخشی از اموال خود را در این راه وقف می‌کردند. زمینه‌هایی گوناگون برای وقف وجود داشت، به عنوان نمونه ساختن مسجدها، مدرسه‌های دینی، کتابخانه‌ها، قنات‌ها و کاروان‌سراها و نیز هزینه نگهداری این مکان‌ها از اموال وقفی اداره می‌شد.

زخم روزگار بر موقوفه‌های تاریخی ایران
اموال وقفی در گذر تاریخ هیچ‌گاه از آسیب و تخریب در امان نبوده‌اند. بسیاری از زمین‌ها تصرف شده و عمارت‌ها و اشیای وقف‌شده به علت‌های گوناگون از میان رفته‌اند. در برخی از منابع تاریخی، گواه‌هایی بر دست‌اندازی به موقوفات به چشم می‌خورد. خواجه نصرالدین طوسی در رساله خویش به اباقاخان پسر هلاکو که پس از پدر حکومت را به دست گرفت، او را از تصاحب اموال وقفی برحذر داشته، عاقبت شوم این کار را به او یادآور می‌شود. ایرج افشار در این‌باره می‌نویسد «قدیمی‌ترین شیء که در مشهد وقف شده وقفیتش مسلم است یک تکه از کتاب عربی است در زمینه کلام که به سال ٣٧١ هجری کسی آن را وقف کرده بود و پشتش هم بیتی در لعن نوشته است. اگر این کتاب از بین رفته بود چیزی از این ماجرا باقی نمی‌ماند ولی خوشبختانه این کتاب همراه کتاب‌های دیگر لای دیواری پیدا شد که در زمان حمله‌ی ازبک‌ها کتاب‌هایی را مخفی کرده بودند؛ چهل سال پیش موقع تعمیر کردن دیوار را که برداشتند این کتاب‌ها و کاغذها را یافتند». در حمله مغول به ایران بسیاری از موقوفات تصاحب و ساختمان‌ها و بناهای آن ویران شد. پس از تشکیل دولت ایلخانی برخی از پادشاهان برای سامان‌بخشیدن به موقوفات اقداماتی کردند. راوندی در این‌باره می‌نویسد «شکی نیست که در عهد نخستین ایلخانان بت‌پرست، مقدار بسیاری از اموال وقف را فاتحان تصاحب کردند. در دوران ایلخانان مسلمان، از غازان خان به بعد، بسیاری از اراضی جزو املاک موقوفه گشت. ولی اموال وقفی زیادی نیز کماکان در تصرف متغلبان- یعنی  غاصبان و متجاوزان  که از بزرگان چادرنشین بودند- باقی ماند».
تا پیش از روزگار صفوی، نظارت‌هایی حکومتی بر موقوفات وجود داشته است اما گاه به درستی انجام نمی‌پذیرفته است. آنگونه که تاریخ نشان می‌دهد موقوفاتی فراوان در یورش‌های قبایل غیر ایرانی یا دست‌اندازی برخی پادشاهان تصاحب شده‌اند. در زمان سامانیان و آل بویه مراکز دولتی برای رسیدگی به امور وقف وجود داشته است. در سده چهارم و نیمه نخست سده پنجم هجری کتابخانه‌هایی بزرگ از راه وقف گرد آمده بود. ذبیح‌الله صفا در کتاب «تاریخ ادبیات در ایران» در این‌باره می‌نویسد «در هریک از جوامع بزرگ کتابخانه‌ای موجود بود که کتب آنها از راه وقف به دست می‌آمد و مخصوصا پادشاهان را به جمع کتب و تشکیل کتابخانه‌های بزرگ ولع شدید بود چنانکه در بغداد و ری و بخارا و غیره خلفا و پادشاهان بویی [آل بویه] و سامانی کتابخانه‌ای عظیم داشتند. بعد از دوره سلاجقه بزرگ، که به هر حال دوره آرامش و نظم بود و سطوت نظام‌الملکی از آزردن مردم آن سامان تا حدی جلوگیری می‌کرده است، یعنی از دوره جانشینان ملکشاه، عراقیان مصائب گوناگونی را تحمل کردند. بعد از ضعف سلاجقه عراق چنانکه می‌دانیم امرای مختلف آنان هریک دستگاهی ترتیب داده بودند و غالبا میان آنان از یک طرف و میان شاهان و شاهزادگان سلجوقی و بین سلاطین و امرای طاغی از جانب دیگر کشاکش و نزاع دایر بود و در این جنگ‌ها و مبارزات بر مردم بیدادها می‌رفت و غارت‌ها و فسادها صورت می‌گرفت و همچنین مصاحف و کتب وقفی که از مدارس و دارالکتب‌ها غارت کرده بودند در همدان به نقاشان می‌فرستادند و ذکر وقف محو می‌کردند و نام و القاب آن ظالمان بر آن نقش می‌زدند و به یکدیگر تحفه می‌فرستادند».
در حمله مغول به ایران بسیاری از موقوفات تصاحب و ساختمان‌ها و بناهای آن ویران شد اما پس از تشکیل دولت ایلخانی برخی از پادشاهان برای سامان‌بخشی به موقوفات اقداماتی انجام دادند. به اعتقاد مرتضی راوندی در کتاب «تاریخ اجتماعی ایران»، «شکی نیست که در عهد نخستین ایلخانان بت‌پرست، مقدار بسیاری از اموال وقف را فاتحان تصاحب کردند. در دوران ایلخانان مسلمان، از غازان خان به بعد، بسیاری از اراضی جزو املاک موقوفه گشت. ولی اموال وقفی زیادی نیز کماکان در تصرف متغلبان- یعنی غاصبان و متجاوزان  که از بزرگان چادرنشین مغول و ترک بودند- باقی ماند». در دوران پس از مغولان که جانشینان آن‌ها یعنی ایلخانان زمام کشور را به دست گرفتند، خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی، هزار جلد قرآن و ٦٠ هزار جلد کتاب به بیت‌الکتب ربع رشیدی وقف کرده بود. از محل موقوفات ربع رشیدی، بخشی را به استنساخ کتاب‌های فارسی و عربی اختصاص داده بود. پس از قتل خواجه رشیدالدین، دشمنان‌اش همه اموال او و فرزندان‌اش را ضبط کرد، ربع رشیدی را که در تبریز از بناهای او بود به غارت بردند. حتی املاکی را که وقف کرده بود به تصرف گرفتند.

کلید واژه
 موقوفه‌ موقوفه‌  تاریخ تاریخ  عمارت‌ها و اشیای وقف‌شده عمارت‌ها و اشیای وقف‌شده  وقف وقف  فرهنگ ایرانی- اسلامی فرهنگ ایرانی- اسلامی
این مطلب را به اشتراک بگذارید
نظرات
مهدی
15
پاسخ به این نظر

عکس العمل گروه ها پس از مذاکرات، محک مناسبی برای شناسائی گروه فرصت طلبان (که همان بخش افراطی اصلاح طلبان می باشند) فراهم نمود... دولت درصورتی که واقعا میخواهد برای مردم کار کند باید افراد و گروه های «فرصت طلب» را از خود دورسازد

نام:
ایمیل:
نظراتی که حاوی تبلیغات و الفاظ ناشایست باشد یا بصورت فینگلش نوشته شده باشد منتشر نخواهند شد.
دو بعلاوه سه
پیام شما:
آخرین اخبار
پر بازدید ها
سایر رسانه ها
عنوان
توقف موقتی میزبانی کرمانشاه از زائران راهیان نور
عنوان
انتقاد مک‌کین از ترامپ به دلیل مطرح نکردن مسائل حقوق بشری در دیدارش با دوترته
عنوان
وزیر اسرائیلی با تشکر از مفتی عربستان وی را به تل‌آویو دعوت کرد
عنوان
گام بلند اتحادیه اروپا برای تشکیل ائتلاف نظامی
عنوان
واکنش روسیه به درخواست آنکارا برای خروج نیروهایش از سوریه
عنوان
ریاض: حریری در حصر نیست!/المستقبل: فقط عربستان زمان بازگشت حریری را می‌داند
عنوان
موافقت دادگاه مصر با معاینه پزشکی ماهانه مرسی
عنوان
امیر قطر: کشورهای عرب خواهان حل بحران با دوحه نیستند
عنوان
هشدار سازمان ملل درخصوص سوء تغذیه حاد کودکان روهینجایی
عنوان
بازداشت خبرنگار آمریکایی در زیمبابوه به اتهام توهین به موگابه
عنوان
شش ماه جهنمی داعش و آنچه که برای تروریست‌ها در عراق و سوریه مانده است
عنوان
درخواست جمهوری‌خواهان برای استعفای رابرت مولر از تحقیقات مداخله روسیه در انتخابات
عنوان
امارات سفیر خود در آمریکا را به درجه وزیری ارتقا داد
عنوان
ییلدیریم از پروژه‌های دفاعی - نظامی ترکیه به ارزش ۵ میلیارد دلار خبر داد
عنوان
نامه ۸ سناتور آمریکایی به العبادی درباره بحران میان اربیل و بغداد
عنوان
حسینی: برنامه کی‌روش دقیق است/ از نظر امکانات مشکلات زیادی داریم
عنوان
آذرپی سمت مدیر تیم‌های ملی ژیمناستیک هنری را نپذیرفت
عنوان
اشتری به مرحله بعد صعود کرد
عنوان
خیرآبادی: پیشنهاد سرمربیگری کشتی فرنگی امید را رد کردم
عنوان
نوشاد عالمیان: با نیما در لیگ اروپایی بازی می‌کنیم/ المپیک برایم خیلی بد بود
عنوان
واژگونی اتوبوس حامل زائرین ایرانی
عنوان
تغییرات اقلیمی و خطر زیر آب رفتن شهرهای جهان
عنوان
کاهش غلظت آلاینده‌های هوای تهران از فردا
عنوان
خدمات دیالیز و دندانپزشکی برای زائران اربعین در مرزها/استقرار بیمارستان مدرن سیار در مرز مهران
عنوان
قنبری: لغو عضویت سپنتا نیکنام با مبانی حقوقی و قانونی کشور سازگاری ندارد
عنوان
از تامین حق‌آبه تالاب‌ها تا پایش کیفیت آب؛ سناریوی رئیس جدید محیط زیست
عنوان
کلاس‌های کنکور و تست‌زنی برای برخی دکان شده است/ زمینه حذف کنکور فراهم است
عنوان
تمامیت خواهی یک اندیشه فساد می آورد
عنوان
تا شب گذشته 2 میلیون و 180 هزار ویزا برای زائران اربعین حسینی صادر شده است
عنوان
توسلی: نهادها و سران قوا باید برای تحقق حقوق شهروندی تلاش کنند
عنوان
ذوالقدر: دانش‌آموزان باید متناسب با نیاز جامعه رشته تحصیلی خود را برگزینند
عنوان
امین زاده: حقوق شهروندی را برای تمام شهروندان رعایت کنیم
عنوان
حمایت از تولید ملی راهکار حل مشکلات اقتصادی کشور
عنوان
طالع: قانون سیاست‌های اصل ۴۴ قابلیت انتساب به کانون وکلا را ندارد
عنوان
کاظمی: بودجه‌ریزی عملیاتی مهمترین اولویت بودجه ۹۷ است
تصویر
فیلم
گرافیک
صوت