عمومی
کد مطلب: 13378
تاریخ انتشار: سه شنبه ۰۶ مهر ۱۳۹۵ ساعت ۰۸ : ۰۸
نسخه قابل چاپ
مغولان که به ایران یورش آوردند، چه بر سر موقوفه‌ها آمد
گزند بر چشمه نیکوکاری

وقف، سنتی دیرینه و پایدار در سرزمین ایران به شمار می‌آید. آسیب‌هایی هرچند در دوره‌های گوناگون همواره متوجه موقوفات بوده و ...

خبرگزاری خیرین به نقل از شهروند:
 وقف، سنتی دیرینه و پایدار در سرزمین ایران به شمار می‌آید. آسیب‌هایی هرچند در دوره‌های گوناگون همواره متوجه موقوفات بوده و تصاحب زمین‌های وقفی و ویرانی عمارت‌های وقف شده، همواره موقوفات را تهدید می‌کرده؛ این‌ها هیچ‌یک اما نتوانسته است سنت وقف را در فرهنگ ایرانی- اسلامی متوقف کند. موقوفات در تاریخ ایران، کارکردهایی گوناگون برعهده داشته‌اند. با مطالعه ساختار اجتماعی و فرهنگی جامعه ایرانی در گذشته درمی‌یابیم به دلیل نبود سازمان‌هایی ویژه که عهده‌دار امور اداره راه‌ها و شهرها باشند، مردم نیکوکار و توانمند بخشی از اموال خود را در این راه وقف می‌کردند. زمینه‌هایی گوناگون برای وقف وجود داشت، به عنوان نمونه ساختن مسجدها، مدرسه‌های دینی، کتابخانه‌ها، قنات‌ها و کاروان‌سراها و نیز هزینه نگهداری این مکان‌ها از اموال وقفی اداره می‌شد.

زخم روزگار بر موقوفه‌های تاریخی ایران
اموال وقفی در گذر تاریخ هیچ‌گاه از آسیب و تخریب در امان نبوده‌اند. بسیاری از زمین‌ها تصرف شده و عمارت‌ها و اشیای وقف‌شده به علت‌های گوناگون از میان رفته‌اند. در برخی از منابع تاریخی، گواه‌هایی بر دست‌اندازی به موقوفات به چشم می‌خورد. خواجه نصرالدین طوسی در رساله خویش به اباقاخان پسر هلاکو که پس از پدر حکومت را به دست گرفت، او را از تصاحب اموال وقفی برحذر داشته، عاقبت شوم این کار را به او یادآور می‌شود. ایرج افشار در این‌باره می‌نویسد «قدیمی‌ترین شیء که در مشهد وقف شده وقفیتش مسلم است یک تکه از کتاب عربی است در زمینه کلام که به سال ٣٧١ هجری کسی آن را وقف کرده بود و پشتش هم بیتی در لعن نوشته است. اگر این کتاب از بین رفته بود چیزی از این ماجرا باقی نمی‌ماند ولی خوشبختانه این کتاب همراه کتاب‌های دیگر لای دیواری پیدا شد که در زمان حمله‌ی ازبک‌ها کتاب‌هایی را مخفی کرده بودند؛ چهل سال پیش موقع تعمیر کردن دیوار را که برداشتند این کتاب‌ها و کاغذها را یافتند». در حمله مغول به ایران بسیاری از موقوفات تصاحب و ساختمان‌ها و بناهای آن ویران شد. پس از تشکیل دولت ایلخانی برخی از پادشاهان برای سامان‌بخشیدن به موقوفات اقداماتی کردند. راوندی در این‌باره می‌نویسد «شکی نیست که در عهد نخستین ایلخانان بت‌پرست، مقدار بسیاری از اموال وقف را فاتحان تصاحب کردند. در دوران ایلخانان مسلمان، از غازان خان به بعد، بسیاری از اراضی جزو املاک موقوفه گشت. ولی اموال وقفی زیادی نیز کماکان در تصرف متغلبان- یعنی  غاصبان و متجاوزان  که از بزرگان چادرنشین بودند- باقی ماند».
تا پیش از روزگار صفوی، نظارت‌هایی حکومتی بر موقوفات وجود داشته است اما گاه به درستی انجام نمی‌پذیرفته است. آنگونه که تاریخ نشان می‌دهد موقوفاتی فراوان در یورش‌های قبایل غیر ایرانی یا دست‌اندازی برخی پادشاهان تصاحب شده‌اند. در زمان سامانیان و آل بویه مراکز دولتی برای رسیدگی به امور وقف وجود داشته است. در سده چهارم و نیمه نخست سده پنجم هجری کتابخانه‌هایی بزرگ از راه وقف گرد آمده بود. ذبیح‌الله صفا در کتاب «تاریخ ادبیات در ایران» در این‌باره می‌نویسد «در هریک از جوامع بزرگ کتابخانه‌ای موجود بود که کتب آنها از راه وقف به دست می‌آمد و مخصوصا پادشاهان را به جمع کتب و تشکیل کتابخانه‌های بزرگ ولع شدید بود چنانکه در بغداد و ری و بخارا و غیره خلفا و پادشاهان بویی [آل بویه] و سامانی کتابخانه‌ای عظیم داشتند. بعد از دوره سلاجقه بزرگ، که به هر حال دوره آرامش و نظم بود و سطوت نظام‌الملکی از آزردن مردم آن سامان تا حدی جلوگیری می‌کرده است، یعنی از دوره جانشینان ملکشاه، عراقیان مصائب گوناگونی را تحمل کردند. بعد از ضعف سلاجقه عراق چنانکه می‌دانیم امرای مختلف آنان هریک دستگاهی ترتیب داده بودند و غالبا میان آنان از یک طرف و میان شاهان و شاهزادگان سلجوقی و بین سلاطین و امرای طاغی از جانب دیگر کشاکش و نزاع دایر بود و در این جنگ‌ها و مبارزات بر مردم بیدادها می‌رفت و غارت‌ها و فسادها صورت می‌گرفت و همچنین مصاحف و کتب وقفی که از مدارس و دارالکتب‌ها غارت کرده بودند در همدان به نقاشان می‌فرستادند و ذکر وقف محو می‌کردند و نام و القاب آن ظالمان بر آن نقش می‌زدند و به یکدیگر تحفه می‌فرستادند».
در حمله مغول به ایران بسیاری از موقوفات تصاحب و ساختمان‌ها و بناهای آن ویران شد اما پس از تشکیل دولت ایلخانی برخی از پادشاهان برای سامان‌بخشی به موقوفات اقداماتی انجام دادند. به اعتقاد مرتضی راوندی در کتاب «تاریخ اجتماعی ایران»، «شکی نیست که در عهد نخستین ایلخانان بت‌پرست، مقدار بسیاری از اموال وقف را فاتحان تصاحب کردند. در دوران ایلخانان مسلمان، از غازان خان به بعد، بسیاری از اراضی جزو املاک موقوفه گشت. ولی اموال وقفی زیادی نیز کماکان در تصرف متغلبان- یعنی غاصبان و متجاوزان  که از بزرگان چادرنشین مغول و ترک بودند- باقی ماند». در دوران پس از مغولان که جانشینان آن‌ها یعنی ایلخانان زمام کشور را به دست گرفتند، خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی، هزار جلد قرآن و ٦٠ هزار جلد کتاب به بیت‌الکتب ربع رشیدی وقف کرده بود. از محل موقوفات ربع رشیدی، بخشی را به استنساخ کتاب‌های فارسی و عربی اختصاص داده بود. پس از قتل خواجه رشیدالدین، دشمنان‌اش همه اموال او و فرزندان‌اش را ضبط کرد، ربع رشیدی را که در تبریز از بناهای او بود به غارت بردند. حتی املاکی را که وقف کرده بود به تصرف گرفتند.

کلید واژه
 موقوفه‌ موقوفه‌  تاریخ تاریخ  عمارت‌ها و اشیای وقف‌شده عمارت‌ها و اشیای وقف‌شده  وقف وقف  فرهنگ ایرانی- اسلامی فرهنگ ایرانی- اسلامی
این مطلب را به اشتراک بگذارید
نظرات
مهدی
15
پاسخ به این نظر

عکس العمل گروه ها پس از مذاکرات، محک مناسبی برای شناسائی گروه فرصت طلبان (که همان بخش افراطی اصلاح طلبان می باشند) فراهم نمود... دولت درصورتی که واقعا میخواهد برای مردم کار کند باید افراد و گروه های «فرصت طلب» را از خود دورسازد

نام:
ایمیل:
نظراتی که حاوی تبلیغات و الفاظ ناشایست باشد یا بصورت فینگلش نوشته شده باشد منتشر نخواهند شد.
دو بعلاوه سه
پیام شما:
آخرین اخبار
پر بازدید ها
سایر رسانه ها
عنوان
درخواست فدراسیون کشتی برای میزبانی نونهالان آسیا
عنوان
تیم ملی ووشوی ایران با ۱۹ ملی‌پوش وارد روسیه شد
عنوان
تیم ایران در تپانچه خفیف 50 متر طلایی شد
عنوان
مدیر عامل باشگاه پرسپولیس: بخش اعظم نظرات نادرست است/ برخی نگران الهلال‌ هستند تا پرسپولیس
عنوان
بالاک: لیگ قهرمانان سرنوشت آنچلوتی را مشخص می‌کند
عنوان
عزیزی: پدیده پتانسیل آسیایی شدن دارد/ درباره سیاه‌جامگان اصلا نباید حرف زد
عنوان
لبرون جیمز: ترامپ از ورزش برای ایجاد تفرقه بین آمریکایی‌ها استفاده می‌کند
عنوان
کولاک شاگردان اشکانی در ترکمنستان/ راهیابی ۸ فرنگی کار ایران به نیمه نهایی
عنوان
اعلام وصول طرح اصلاح قانون تخلفات رانندگی
عنوان
افزایش جزئی دمای تهران طی دو روز آینده
عنوان
اجرای کامل سند تحول، مشکلات و تنگناهای آموزش و پرورش را حل می‌کند
عنوان
پیشنهاد مسجدجامعی برای تاسیس موزه پرواز در پادگان قلعه‌مرغی
عنوان
تقویت آموزش از راه دور، راهکار پوشش 100 درصدی بازماندگان از تحصیل
عنوان
"سکته‌های ساکت" بی‌صدا می‌آیند
عنوان
لزوم بهسازی شهر برای سالمندان
عنوان
مسکو؛ دارای بیشترین میزان جرم و جنایت در روسیه
عنوان
سفر ۱۰۰ گردشگر اسپانیایی به انگیزه مراسم تاسوعا و عاشورا
عنوان
جای خالی وطن‌دوستی در آثار دفاع مقدس
عنوان
برگزاری همایش کتاب سال بانوان
عنوان
«صاحبقرانیه» در انتظارِ طرح‌های بهتر مرمت و استحکام‌بخشی
عنوان
افتتاح نگارخانه دانشگاه هنر با حمایت معاونت علمی
عنوان
انتظارات معلولان از مسئولان به بهانه «روز گردشگری و میراث فرهنگی»
عنوان
پرونده حج ٩٦ بسته شد/ سرنوشت نامعلوم عمره
عنوان
پیکر شهید حججی وارد مشهد شد
عنوان
سردار پاکپور: برخی عناصر ضد انقلاب در حواشی منطقه رزمایش محرم حضور داشتند
عنوان
منشا: ترسی از الهلال نداریم و به فینال فکر می‌کنیم
عنوان
رییس فدراسیون جهانی پیوند اعضا ۱۵ مهر به ایران می‌آید
عنوان
جعفری در ریاست فدراسیون ورزش‌های بومی و محلی ابقاء شد
عنوان
استیلی: پرسپولیس باید خوب دفاع کند و گل نخورد
عنوان
خیال تراکتوری‌ها از حضور در آسیا راحت شد
عنوان
ایران ـ توگو ۱۳ مهر ماه در تهران
عنوان
کاوانی، پنالتی زدن را به یک میلیون یورو ترجیح داد
عنوان
"نذر خون" را به تاسوعا و عاشورا موکول نکنید/ایام محرم "پلاکت" اهدا کنید
عنوان
بازنگری طرح «تدبیر» برای بهبود اداره مدارس
عنوان
یک راه‌حل تازه برای کاهش اضطراب اجتماعی
تصویر
فیلم
گرافیک
صوت